Jesteś tutaj

Z historii Obrony Cywilnej

           Bomby zrzucone z samolotów wojskowych podczas I wojny światowej na Paryż, Londyn, Piotrogród (obecnie Petersburg) i Freiburg dowiodły, że należy się liczyć z możliwością ataku na zaplecza wojujących stron i niszczenia obiektów cywilnych. Dlatego też  zaczęto myśleć o stworzeniu systemu obronnego, chroniącego wnętrze  danego kraju. Francja, Wielka Brytania i Niemcy jako pierwsze zaczęły tworzyć systemy zwane obroną przeciwlotniczą. 

           Zrozumienie potrzeby organizacji ochrony ludności cywilnej zaowocowało w Polsce utworzeniem w latach dwudziestych ubiegłego wieku Towarzystwa Obrony Przeciwgazowej i Ligi Obrony Powietrznej Państwa. Opublikowana na łamach „Biuletynu Gazowego”[1], poświęconego zagadnieniom Obrony Przeciwlotniczo -Gazowej ustawa sejmowa z 15 marca 1934 roku o obronie przeciwlotniczej i przeciwgazowej, zainicjowała proces kształtowania się sfery obronności kraju, noszącej znamiona współczesnej obrony cywilnej.

           Znaczące prace organizacyjne w ramach obrony przeciwlotniczo - gazowej przyspieszyły tempa po utworzeniu w 1936 r. stanowiska inspektora obrony powietrznej państwa, wyposażonego w daleko idące kompetencje, będącego jednocześnie dowódcą Obrony Przeciwlotniczej w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Stanowisko to powierzono gen. bryg. dr. filozofii Józefowi Ludwikowi Zającowi - legioniście, absolwentowi wyższej szkoły wojennej w Paryżu, który 23 marca 1939 r. objął stanowisko Naczelnego Dowódcy Lotnictwa i Obrony Przeciwlotniczej, przewidziane na czas wojny. W ten sposób czynna /wojskowa/ i bierna /cywilna/ obrona przeciwlotnicza podporządkowana została jednolitemu kierownictwu wojskowemu.

           Po wybuchu wojny, obrona przeciwlotnicza bierna, z powodu porażki militarnej kraju, nie zdążyła w pełni zrealizować wszystkich stojących przed nią zadań. Mimo to w pierwszych dniach działań wojennych dobrze funkcjonowała służba dozorowania współdziałając w ostrzeganiu i alarmowaniu ludności o nadchodzących atakach lotniczych, w dużych miastach kopano rowy przeciwlotnicze, adaptowano piwnice na prowizoryczne schrony, przestrzegano zaciemniania oświetlenia, śpieszono z pierwszą pomocą rannym i poszkodowanym. Po zaprzestaniu działania OPL biernej jako systemu organizacyjnego /poza Warszawą/, ludność kraju z własnej inicjatywy podejmowała rozliczne doraźne działania o charakterze samoobrony. Najszerszy zasięg tego typu przedsięwzięcia przyjęły m. in. w Katowicach, Chorzowie, Lublińcu, Bydgoszczy, w całej Wielkopolsce - szczególnie w Gnieźnie[2] i w Poznaniu, a także w Gdyni.

           Ponownie w pełnym zakresie organizacyjnym OPL bierna pojawiła się znowu w czasie Powstania Warszawskiego, realizując działania typowej obrony cywilnej: walka z pożarami, uwalnianie zasypanych gruzem ludzi, pierwsza pomoc, ewakuacja itp.

           Przepisy przedwojennej OPL obowiązywały do 1951 r., tj. do chwili ustanowienia Terenowej Obrony Przeciwlotniczej, na mocy ustawy z dnia 26 lutego.

           TOPL do połowy lat 50-tych realizowała zadania podobne do wykonywanych w okresie międzywojennym przez OPL. Następnie do zadań na rzecz ochrony przed bronią konwencjonalną, doszło zapewnienie ochrony społeczeństwu przed skutkami broni masowego rażenia; w ramach TOPL zaczęły funkcjonować oddziały wojskowe, zmilitaryzowane, jednostki medyczno - sanitarne i ratownictwa technicznego. Zaczęto przywiązywać większą uwagę do budownictwa schronowego i rozbudowano szeroko system edukacji obronnej społeczeństwa.

           TOPL miała na swoim koncie wiele ważnych dokonań, jednak postęp w kształtowaniu się systemu organizacji Obrony Terytorium Kraju sprawił, że 2 kwietnia 1964 r. rząd podjął uchwałę, na mocy której TOPL przeszła w gestię ministra obrony narodowej i została włączona do OTK, z jednoczesną zmianą nazwy na Powszechna Samoobrona. Do zadań jej przypisanych zaliczyć wypada m. in.: szkolenie obronne społeczeństwa, alarmowanie o ewentualnym napadzie powietrznym, koordynowanie działań organizacji społecznych w zakresie samoobrony. Trzeba stwierdzić, że w  realizacji tych przedsięwzięć dawały się zauważyć pozytywne rezultaty, szczególnie jeśli chodzi o rozbudowę formacji PS i włączenie ich do ścisłej współpracy z jednostkami Obrony Terytorialnej.

           Wraz z upływem czasu, zwolennicy koncepcji powołania doskonalszej organizacji realizującej zadani obrony cywilnej, zyskali zrozumienie co doprowadziło do podjęcia przez rząd w dniu 18 maja 1973 roku uchwały o powołaniu obrony cywilnej, wykorzystującej doświadczenia i dorobek OPL, TOPL i PS.

           Rok 1979 przyniósł szereg ważnych momentów dla OC: m. in. podniesiono jej rangę do jednego z głównych ogniw systemu obronnego, w miejsce dotychczas funkcjonujących oddziałów samoobrony utworzono formacje obrony cywilnej.

           W ostatnich latach zachodzą w obronie cywilnej przemiany wynikające nie tylko z transformacji systemu społeczno-politycznego i gospodarczego  kraju, ale także z wejścia Polski do NATO i naszego przystąpienia do UE. Jednym z ważniejszych elementów tego procesu było przekazanie obrony cywilnej z Ministerstwa Obrony Narodowej do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, co miało miejsce w 1997 r.

         Pojawienie się obszernego pakietu spraw związanych z zarządzaniem kryzysowym sprawiło nawet, że jednostki organizacyjne urzędów wojewódzkich zajmujące się problematyką obronną i obroną cywilną, zmieniły  nazwę z: Wojewódzki Inspektorat Obrony Cywilnej na:  Wydział Zarządzania Kryzysowego, Ochrony Ludności i Spraw Obronnych, później na Wydział Zarządzania Kryzysowego i obecnie -  Wydział Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego. Rozpoczęły też działalność Centra Zarządzania Kryzysowego.

           Całokształt zagadnień dotyczących ochrony ludności cywilnej w konfliktach zbrojnych ujęto w Konwencjach Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., które Polska ratyfikowała w 1954 r. Są to:

I konwencja o ochronie osób cywilnych i chorych w armiach czynnych; 

II konwencja o polepszaniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu;

III konwencja o traktowaniu jeńców wojennych;

IV konwencja o ochronie osób cywilnych podczas wojny.

Uzupełnieniem Konwencji Genewskich są dwa Protokoły Dodatkowe z 1977 r.:

I - dotyczy ochrony ofiar konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym;

II - dotyczy ochrony ofiar konfliktów nie mających charakteru międzynarodowego.

Polska ratyfikowała oba Protokoły  we wrześniu 1991 r.

           Międzynarodowa Organizacja Obrony Cywilnej powstała z inicjatywy francuskiego lekarza Georgesa’a Saint-Paula. Zaproponował on, aby wszystkie kraje ustaliły na swych terytoriach strefy bezpieczeństwa, w których mogłaby się chronić ludność cywilna, w czasie wybuchu ewentualnego konfliktu zbrojnego.

           Powołana do życia w 1931 roku organizacja pozarządowa, mająca urzeczywistnić pomysł Georges’a Saint-Paula, przyjęła nazwę „Strefy Genewskie” i została uznana przez Czerwony Krzyż i Ligę Narodów.

           Pierwsze efekty organizacja odniosła doprowadzając do ustalenia stref neutralnych podczas wojny domowej w Hiszpanii w latach 1936-1939 oraz na terytoriach krajów zaangażowanych w konflikt chińsko-japoński w latach 1927-1945.

           Organizacja „Strefy Genewskie” odegrała ważną rolę w końcowych ustaleniach obradującej w Genewie w 1949 roku Konferencji Dyplomatycznej, która poddała rewizji trzy Konwencje Genewskie i przyjęła czwartą.

           Konferencja Dyplomatyczna ratyfikowała potrzebę istnienia miejsc oraz szpitali chronionych znakiem Czerwonego Krzyża, dla rannych i chorych żołnierzy. Domagała się również szpitali i stref bezpieczeństwa tak zorganizowanych, aby chroniły przed skutkami wojny rannych i chorych cywili, ludzi w podeszłym wieku, inwalidów, dzieci poniżej 15 roku życia, kobiety w ciąży i matki z dziećmi poniżej 7 lat.

            W 1958 roku organizacja „Strefy Genewskie” zmieniła nazwę na Międzynarodowa Organizacja Obrony Cywilnej i nawiązała ścisłą współpracę z narodowymi organizacjami obrony cywilnej. Przyjęto nowy statut stwarzający możliwość przynależności indywidualnej i zbiorowej do organizacji. Pierwszymi krajami, które przystąpiły do MOOC były: Egipt, Iran i Filipiny.           

            W 1966 roku członkowie MOOC uchwalili tekst konstytucji tej organizacji.

           W 1972 r. postanowiono obchodzić co roku w dniu 1 marca Światowy Dzień Obrony Cywilnej.

           Obrona cywilna, zwana również ochroną cywilną, jest systemem organizacyjnym ukierunkowanym na ochronę ludności cywilnej, przede wszystkim przygotowanym na wypadek wojny.

           Obrona cywilna może również uczestniczyć w akcjach ratunkowych prowadzonych w czasie pokoju. W tym kontekście pole działania MOOC obejmuje takie sfery, jak: szkolenie, informowanie, pomoc w nagłych wypadkach, zwalczanie skutków katastrof oraz współpracę techniczną.

           Polska, mimo iż nie jest członkiem MOOC, aktywnie współpracuje z organizacjami obrony cywilnej państw europejskich, czego przejawem jest uczestnictwo przedstawicieli Szefa Obrony Cywilnej Kraju w międzynarodowych sympozjach, konferencjach, warsztatach itp.

 

/tekst opracowano m. in. na podstawie: Jerzy Suwart „Kronika Obrony Cywilnej w Polsce (1922-1984)”, Biblioteka TWO, Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”, Warszawa 1986 r. oraz w oparciu o materiały prasowe/


[1] Tytuł Biuletynu opatrzony był sentencją: „zorganizowanym i przygotowanym do obrony przeciwlotniczo - gazowej nic grozić nie będzie”.
[2] gdzie 7 września powstała straż obywatelska, stawiająca opór najeźdźcy przez 4 dni.

Numer alarmowy 112

POGODA

Monitoring powietrza on-line

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

Ograniczenia w ruchu drogowym

Sytuacja meteorologiczna na drogach